Planujący rozstanie małżonkowie mogą wybrać albo rozwód albo separację.
Separacja jest jednak dużo łatwiejsza niż rozwód. Gdy małżonkowie zgadzają się oboje na separację i nie mają dzieci, postępowanie prowadzone jest w formie nieprocesowej, trwa krótko i jest bardzo proste. Nie trzeba miedzy innymi uzasadniać, że rozkład pożycia jest trwały i nie bada się kto jest winny rozkładu pożycia. Jeśli natomiast w małżeństwo ma dzieci, prowadzony jest proces. Istnieją przypadki, gdy sąd nie chce orzec o separacji. Dzieje się tak, gdy orzeczenie o separacji zaszkodziłoby dobru małoletniego dziecka małżonków i byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Może pojawić się też sytuacja, że jeden z małżonków wystąpi o orzeczenie separacji, a drugi o rozwód. Wtedy sąd ocenia, co będzie dla małżonków lepsze.

Małżonkowie którzy planują rozstanie, zastanawiają się, co będzie dla nich lepsze: separacja czy rozwód? Zdania na ten temat są podzielone, a każda z form ma swoje zalety i wady, wiec warto się dobrze zastanowić, co będzie dla nas najlepsze. Jedną z najważniejszych różnic jest, że rozwiedziony małżonek może po orzeczonym przez sąd rozwodzie ponownie zawrzeć związek małżeński, a w separacji nie może zalegalizować kolejnego małżeństwa. Obie te instytucje łączy fakt powstania między małżonkami rozdzielności majątkowej. Separacja może być w każdej chwili zniesiona przez sąd i małżeństwo nadal trwa. Natomiast po orzeczeniu rozwodu małżeństwo przestaje istnieć. W przypadku separacji, na każdym z małżonków nadal ciąży obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny. Nawet jeśli małżonkowie nie mają wspólnych dzieci.

Wiele małżeństw, zamiast rozwodu wybiera dziś separację. Sprawa jest prosta, gdy obie strony się na to zgadzają i nie mają pod opieką małoletnich dzieci. Gdy jednak małżeństwo ma dzieci, wtedy sąd, orzekając separację musi orzec równocześnie, któremu z rodziców i w jakim zakresie powierzy pełną władzę rodzicielską, czyli opiekę i wychowanie dzieci. Powinien w tym kierować się tylko dobrem dziecka.
W postępowaniu sąd powinien uwzględnić jego wiek i płeć i warunki mieszkaniowe rodziców. Sąd ustala, który z rodziców gwarantuje lepsze warunki do wychowania dziecka. Przy tym opiera się o przesłuchaniach przynajmniej jednego świadka z każdej strony. Czasem nie obywa się też bez opinii wydanej przez Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno Konsultacyjny, składający się z psychologów i pedagogów, który z rodziców daje lepszą rękojmię w wychowaniu dziecka.

Aby małżeństwo mogło skorzystać z prawa do separacji bez procesu sądowego, potrzebna jest zgoda obu stron. Małżeństwo nie może też mieć wspólnych małoletnich dzieci. Ponadto, gdy w małżeństwie nastąpił zupełny rozkład pożycia i kiedy orzeczenie separacji nie będzie stało w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Jest to postępowanie uproszczone. Jednak separacja może zostać też orzeczona w postępowaniu sądowym zwanym spornym. Dzieje się tak, gdy jedna ze stron nie zgadza się z zaproponowaną przez drugą stronę separacją. Postępowanie w takich sprawach prowadzi sąd okręgowy, a kończy się ono nie typowym wyrokiem, ale postanowieniem o orzeczeniu separacji. Jest to postępowanie mniej kosztowne, krótsze i prostsze niż w przypadku rozwodu, dlatego coraz więcej par korzysta z takiej możliwości.

Polskie prawo stanowi, że „oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym”(art.. 27 Kodeksu rodzinnego). Małżeństwa mogą swobodnie dobierać sobie role życiowe. Dziś coraz częściej spotykamy przypadki, gdy kobieta zarabia więcej i jest podstawowym żywicielem rodziny. Wciąż jednak dominują formy rodzin, gdzie kobieta wychowuje dzieci i nie może w pełni realizować się w pracy, a mężczyzna całe dnie spędza w pracy, zarabiając pieniądze na zaspokojenie potrzeb swojej rodziny. To tradycyjny podział ról w polskim społeczeństwie.

Jednym z obowiązków jakie bierzemy na siebie zawierając związek małżeński, jest zaspokajanie zwykłych potrzeb rodziny. Są to nie tylko potrzeby niezbędne, ale też związane ze zwykłymi sprawami dnia codziennego, takimi jak zapewnienia rodzinie wyżywienia, ubrania, mieszkania, ochrony zdrowia i wychowania dzieci. Są jednak sytuacje, gdy z ważnych powodów ograniczana jest lub wyłączana odpowiedzialność jednego z małżonków. Np. w sprawach majątkowych powodem do tego może być lekkomyślność, rozrzutność, nieudolność lub złośliwość w stosunku do współmałżonka albo rodziny. W czasie małżeństwa, małżonkowie muszą zapewniać rodzinie środki utrzymania i dbać o potrzeby jej członków, a małżonek, który nie przyczynia się do utrzymywania rodziny może zostać zdyscyplinowany przez sąd. Po złożeniu wniosku do sądu rodzinnego, wyda on nakaz zaspokajania potrzeb rodziny.

Mieszkanie lub inne nieruchomości nabyte przez jednego z małżonków w trakcie trwania małżeństwa, nawet gdy drugi nie uczestniczył w podpisaniu umowy, i tak będzie również jego własnością. Podobnie jest w przypadku umowy najmu. W tej sytuacji również spółdzielcze prawo do mieszkania, nabyte w trakcie małżeństwa przysługuje małżonkom wspólnie. Jest tylko jeden wyjątek od tej reguły. Chodzi o sytuację gdy małżonkowie podpisali intercyzę. Wtedy prawo do mieszkania przysługuje tylko temu małżonkowi, który je nabył, a drugi może tylko wnioskować o przyjęcie go w poczet członków spółdzielni. Zupełnie inaczej wygląda sprawa, gdy nabycie nieruchomości nastąpiło przed zawarciem małżeństwa. Wtedy nieruchomość jest własnością tylko nabywcy i po ślubie nie wchodzi w skład majątku wspólnego, a małżonek ma tylko prawo do korzystania z tej nieruchomości.

Jeśli osoba, która była w posiadaniu mieszkania zawarła związek małżeński, to jego mieszkanie nadal jest tylko jego własnością i tylko on może nim rozporządzać, ale małżonek ma prawo z niego korzystać. Tylko pewne konkretne sytuacje powodują utratę tego prawa. Staje się tak w sytuacji, gdy małżonek – właściciel utraci z jakiegoś powodu prawo do lokalu. Ponadto, prawo do korzystania z mieszkania małżonek traci w przypadku rozwiązania małżeństwa przez rozwód i orzeczenie separacji.
Utrata prawa do korzystania z lokalu następuje też w przypadku trwałego opuszczenia mieszkania powiązanego z zamiarem porzucenia rodziny. Z jedynym wyjątkiem – gdy jest to spowodowane nagannym zachowaniem współmałżonka. Prawa do korzystania z mieszkania można tez pozbawić małżonka, gdy korzysta on z niego w sposób naganny i uniemożliwiający wspólne pożycie.

Według przepisów polskiego prawa, małżonek, z którym właściciel mieszkania lub domu zawał związek małżeński, ma prawo korzystania z tego mieszkania, nawet w przypadku gdy w małżeństwie ustanowiono rozdzielność majątkową. Małżeństwo jest taką instytucją, że nawet jeśli mieszkanie przysługuje tylko jednemu małżonkowi, to drugi ma zagwarantowane prawo do stałego przebywania i korzystania z mieszkania, a także i ze sprzętu i przedmiotów urządzenia domowego. Nie ma w tym przypadku znaczenia nawet tytuł prawny do zajmowanego mieszkania. Może to być spółdzielcze własnościowe lub lokatorskie, na zasadzie umowy najmu, użyczenia czy dożywocia. Warto jednak podkreślić, że małżonek, który nie jest właścicielem mieszkania, może korzystać z niego, ale nie ma do mieszkania prawa, czyli nie może nim rozporządzać.

W małżeństwie mąż i żona mają pewne obowiązki. Jest to miedzy innymi równouprawnienie, bardzo często nie przestrzegane w małżeństwie poprzez sztywny podział ról na te należące do żony polegające na obowiązkach domowych i te męskie – jak kariera i utrzymanie rodziny. Często mylnie przez małżonków pojmowany jest też obowiązek wspólnego pożycia, który oznacza wspólnotę duchową, fizyczną i gospodarczą małżeństwa, a nie tylko współżycie seksualne.
Polega on przede wszystkim na szacunku, zaufaniu, szczerości, lojalności, wyrozumiałości, a także na gotowości do ustępstw i kompromisów. Chodzi tu o pomoc w codziennych pracach w gospodarstwie domowym i w wyjątkowych sytuacjach, takich jak choroba czy inne problemy. Obowiązkami obojga małżonków jest współdziałanie we wszystkich czynnościach gwarantujących prawidłowe funkcjonowanie rodziny i odpowiednie wychowanie dzieci.